IAS · TAS · GS Görselleştirici: ayrıntılı anlatım
Yayın: · Son güncelleme: · Hazırlayan: Son Yaklaşma editörlüğü
Hız türleri: IAS, CAS, EAS, TAS, GS ve Mach
- IAS (Indicated Airspeed, gösterge hızı)
- Pitot-statik sistemden okunan, hiçbir düzeltme uygulanmamış hızdır. Kalkış, yaklaşma ve stall hızları IAS ile verilir; çünkü uçağın aerodinamik davranışı hava yoğunluğuna bağlı dinamik basınca göre belirlenir.
- CAS (Calibrated Airspeed)
- IAS'a cihaz ve pitot-statik konum hatası düzeltmesi uygulanmış hâlidir. Uçağın el kitabındaki (POH/AFM) kalibrasyon tablosundan bulunur.
- EAS (Equivalent Airspeed)
- CAS'a sıkıştırılabilirlik düzeltmesi eklenmiş hızdır. Düşük hız ve düşük irtifada EAS ile CAS neredeyse aynıdır; yüksek hız ve irtifada aradaki fark büyür.
- TAS (True Airspeed, gerçek hız)
- Uçağın içinde uçtuğu hava kütlesine göre gerçek hızıdır. Hava seyreldikçe (irtifa arttıkça veya hava ısındıkça) aynı IAS için TAS yükselir. Seyrüsefer, ETE ve yakıt hesabında kullanılan hız TAS'tır.
- GS (Ground Speed, yer hızı)
- Uçağın yere göre hızıdır: TAS ile rüzgarın vektörel toplamıdır. Bu sayfadaki simülasyon yalnızca uçuş yönü boyunca rüzgar bileşenini kullanır: karşı rüzgar GS'yi düşürür, kıç rüzgar artırır.
- Mach sayısı
- TAS'ın yerel ses hızına oranıdır. Ses hızı yalnızca sıcaklığa bağlıdır; bu yüzden yüksek irtifada hız IAS yerine Mach ile de takip edilir.
Formüller ve pratik kurallar
- Pratik kural: TAS ≈ IAS × (1 + 0,02 × irtifa / 1000 ft). Yani IAS sabitken her 1000 ft'te TAS yaklaşık %2 artar. Kural standart atmosferde alçak ve orta irtifada iyi sonuç verir; yükseldikçe gerçek değerden sapar (aşağıdaki tablolara bakın).
- Kesin ilişki: TAS = EAS ÷ √σ, burada σ = ρ / ρ₀ hava yoğunluğunun deniz seviyesi standart yoğunluğuna oranıdır.
- Ses hızı: a ≈ 38,97 × √T knot (T Kelvin cinsinden). Deniz seviyesi ISA'da 661,5 KT, −56,5 °C'de yaklaşık 573 KT.
- Mach: M = TAS ÷ a.
- Yer hızı: GS = TAS − karşı rüzgar bileşeni (kıç rüzgarda + işaretiyle toplanır).
- Yoğunluk irtifası: DA ≈ basınç irtifası + 120 × (OAT − ISA sıcaklığı) ft. Hava ISA'dan ne kadar sıcaksa yoğunluk irtifası o kadar yüksektir.
- ISA: deniz seviyesinde 15 °C ve 1013,25 hPa; 36.089 ft'e kadar her 1000 ft'te yaklaşık 1,98 °C azalır, üstünde −56,5 °C sabittir.
Simülasyon CAS'ı IAS'a eşit kabul eder (cihaz ve konum hatası yok) ve TAS'ı ISA basıncı ile sıkıştırılabilir akış denklemleriyle hesaplar; yani gösterilen sonuçlar pratik kuralın değil, kesin hesabın sonucudur.
Tablo: IAS 100 KT için TAS (standart atmosfer)
| Basınç irtifası (ft) | ISA sıcaklığı (°C) | TAS (KT) | IAS'a göre artış |
|---|---|---|---|
| 0 | 15 | 100 | %0 |
| 2.000 | 11 | 103 | %3 |
| 4.000 | 7 | 106 | %6 |
| 6.000 | 3 | 109 | %9 |
| 8.000 | -1 | 113 | %13 |
| 10.000 | -5 | 116 | %16 |
| 12.000 | -9 | 120 | %20 |
Tablo: IAS 250 KT için TAS ve Mach (standart atmosfer)
| Uçuş seviyesi | ISA sıcaklığı (°C) | Ses hızı (KT) | TAS (KT) | Mach |
|---|---|---|---|---|
| FL100 | -5 | 638 | 289 | 0,45 |
| FL200 | -25 | 614 | 336 | 0,55 |
| FL250 | -35 | 602 | 363 | 0,60 |
| FL300 | -44 | 589 | 394 | 0,67 |
| FL350 | -54 | 576 | 427 | 0,74 |
| FL400 | -57 | 574 | 472 | 0,82 |
Çözümlü örnek
FL100'de OAT −5 °C (ISA'ya çok yakın), IAS 150 KT ve 20 KT kıç rüzgar. Kesin hesapla TAS ≈ 174 KT çıkar; kıç rüzgar eklenince GS ≈ 194 KT olur ve Mach ≈ 0,27 olur. Pratik kuralla bulunan değer (150 × 1,20 = 180 KT) yaklaşık %3 fazladır; sınav sorularında kural istenmişse onu, gerçek uçuşta bilgisayar veya E6B sonucunu kullan.
Sık yapılan hatalar
- IAS ile GS'yi karıştırmak. IAS rüzgardan bağımsızdır; rüzgar yalnızca GS'yi değiştirir. Karşı rüzgar hız göstergesinde görünmez.
- Stall hızını TAS sanmak. Stall yaklaşık olarak aynı IAS'ta gerçekleşir; irtifa arttıkça TAS olarak yükselir. Bu yüzden yüksek irtifada stall'a yakın uçmak, yer hızında olduğundan hızlı görünse bile tehlikelidir.
- Seyrüsefer hesabında IAS kullanmak. ETE ve yakıt hesabı için TAS ve GS gerekir; NavLog'da bu yüzden TAS girilir (bkz. NavLog hazırlama rehberi).
- Sıcaklığı yok saymak. Aynı irtifada hava ISA'dan sıcaksa TAS daha yüksek, soğuksa daha düşük çıkar; yoğunluk irtifası da buna göre kayar.
TAS ve yer hızı (GS) nasıl bulunur?
- IAS'ı oku ve CAS'a çevir. Hız göstergesindeki IAS değerini not et; el kitabındaki kalibrasyon tablosuyla CAS'a çevir (bu simülasyon CAS = IAS kabul eder).
- Basınç irtifasını ve OAT'ı belirle. Altimetreyi 1013,25 hPa'a ayarlayarak basınç irtifasını oku, dış hava sıcaklığını (OAT) not et.
- ISA sapmasını hesapla. Bu irtifadaki ISA sıcaklığını bul (15 °C − 1,98 °C × irtifa/1000 ft) ve OAT ile farkını al.
- TAS'ı bul. E6B, uçuş bilgisayarı veya pratik kuralla (IAS + %2 × irtifa/1000 ft) IAS, irtifa ve sıcaklıktan TAS'ı hesapla.
- Rüzgarı uygula ve GS'yi bul. Uçuş yönü boyunca rüzgar bileşenini TAS'tan çıkar (karşı rüzgar) veya TAS'a ekle (kıç rüzgar).
- Gerekirse Mach'ı hesapla. Yüksek irtifada TAS'ı ses hızına böl: Mach = TAS ÷ (38,97 × √T).
Sık sorulan sorular
IAS ile TAS arasındaki fark nedir?
IAS pitot-statik sistemden okunan gösterge hızıdır; TAS ise uçağın hava kütlesine göre gerçek hızıdır. Deniz seviyesi standart atmosferde ikisi hemen hemen eşittir. Hava seyreldikçe aynı dinamik basınç için daha hızlı gitmek gerektiğinden, irtifa veya sıcaklık arttıkça aynı IAS için TAS yükselir.
IAS sabitken irtifa arttıkça TAS neden artar?
Pitot borusu dinamik basıncı ölçer ve dinamik basınç hava yoğunluğu ile hızın karesine bağlıdır. İrtifa arttıkça yoğunluk düşer; aynı dinamik basıncı, yani aynı IAS değerini elde etmek için uçağın hava içinde daha hızlı gitmesi gerekir. Kabaca her 1000 ft'te TAS yaklaşık %2 artar.
TAS nasıl hesaplanır?
Pratik kural: TAS ≈ IAS × (1 + 0,02 × irtifa / 1000 ft). Kesin hesap için EAS ve yoğunluk oranı kullanılır: TAS = EAS ÷ √σ. Uçuş bilgisayarı (E6B) IAS, basınç irtifası ve OAT değerlerinden TAS'ı doğrudan verir.
Ground speed (GS) nedir, TAS'tan nasıl bulunur?
GS uçağın yere göre hızıdır. Uçuş yönü boyunca rüzgar bileşeni kadar TAS'tan farklıdır: GS = TAS − karşı rüzgar (kıç rüzgarda TAS + kıç rüzgar). Yan rüzgar varsa rüzgar üçgeni çözülür.
Sıcaklık TAS'ı nasıl etkiler?
Hava ISA'dan sıcaksa yoğunluk düşer, yoğunluk irtifası artar ve aynı IAS için TAS yükselir; ISA'dan soğuksa tersi olur. Ayrıca ses hızı sıcaklıkla değiştiği için aynı TAS'ta Mach sayısı da değişir.
Mach sayısı nedir?
Mach sayısı, TAS'ın yerel ses hızına oranıdır. Ses hızı yalnızca sıcaklığa bağlıdır (a ≈ 38,97 × √T, T Kelvin) ve deniz seviyesi ISA'da yaklaşık 661 KT'tır. Yüksek irtifada jet uçaklarının hızı Mach ile yönetilir.
Stall hızı IAS mi, TAS mı?
Stall yaklaşık olarak aynı IAS değerinde gerçekleşir; irtifa arttıkça IAS olarak değişmez, TAS olarak yükselir. Bu yüzden el kitabındaki stall ve yaklaşma hızları IAS ile verilir.
Kaynaklar
- FAA, Pilot's Handbook of Aeronautical Knowledge (FAA-H-8083-25): uçuş aletleri ve uçak performansı bölümleri
- ICAO Doc 7488, Manual of the ICAO Standard Atmosphere (ISA)
- Uçağın kendi POH/AFM'si: hız kalibrasyon tablosu ve performans verileri