Altimetre Ayarı Simülasyonu: ayrıntılı anlatım
Yayın: · Son güncelleme: · Hazırlayan: Son Yaklaşma editörlüğü
Altimetre nasıl çalışır?
Basınç altimetresi aslında bir barometredir: içindeki aneroid kapsül statik basıncı ölçer ve bunu standart atmosfere (ISA) göre irtifaya çevirir. Basınç irtifayla azaldığı için bu dönüşüm mümkündür; ancak deniz seviyesi basıncı her gün ve her yerde farklıdır. Bu yüzden altimetrenin alt skalası (Kollsman penceresi) vardır: girdiğin basınç değeri, göstergenin sıfır kabul ettiği referans yüzeyi belirler. Altimetre her zaman “ayarlanan basınç yüzeyinden olan yükseklik”i gösterir.
QNH, QFE ve QNE farkı
- QNH
- Bölgenin deniz seviyesine indirgenmiş basıncıdır. Alt skalaya QNH girildiğinde altimetre deniz seviyesinden irtifayı (altitude, MSL) gösterir; meydandaki uçak meydan yüksekliğini okur. Geçiş irtifasının altında standart yöntemdir.
- QFE
- Meydan (pist eşiği) seviyesindeki basınçtır. Alt skalaya QFE girildiğinde altimetre meydandan yüksekliği (height, AGL) gösterir; piste inildiğinde 0 okunur. Bazı meydanlarda ve pist trafiğinde kullanılır.
- QNE
- Standart atmosfer deniz seviyesi basıncı, 1013,25 hPa. Alt skala buna ayarlıyken altimetre basınç irtifasını gösterir. Geçiş seviyesinin üstünde uçuş seviyeleri (FL) bu ayarla uçulur; böylece bütün uçaklar aynı referansı kullanır.
Yanlış ayar ne yapar?
- Ayar gerçek QNH'den yüksekse altimetre gerçek irtifadan fazla gösterir; uçak göstergeden daha alçaktadır. Bu tehlikeli yöndür: “High to low, look out below” (yüksek basınçtan alçak basınca giderken dikkat).
- Ayar gerçek QNH'den düşükse altimetre eksik gösterir; uçak göstergeden daha yüksektir (güvenli tarafta hata).
- Büyüklük: yaklaşık her 1 hPa için 27–30 ft. 23 hPa fark (1013'e ayarlı, gerçek QNH 990) yaklaşık 640 ft eder.
- Sıcaklık: Soğuk havada altimetre fazla gösterir; simülasyon standart sıcaklık (ISA) kolonu varsayar ve bu hatayı ayrıca hesaba katmaz.
Geçiş irtifası ve geçiş seviyesi
Meydan çevresinde geçiş irtifasının (transition altitude) altında QNH, üstünde 1013,25 hPa kullanılır. Yükselirken geçiş irtifasında alt skala QNH'den 1013'e, alçalırken geçiş seviyesinde (transition level) 1013'ten QNH'ye çevrilir. Değerler AIP'de her meydan için yayımlanır.
Tablo: ayar hatası ne kadar irtifa hatası yapar?
| Gerçek QNH (hPa) | Fark (hPa) | Altimetre okuması (ft) | Hata (ft) | Uçak göstergeye göre |
|---|---|---|---|---|
| 970 | +43 | 3.202 | +1.202 | alçakta |
| 990 | +23 | 2.641 | +641 | alçakta |
| 1005 | +8 | 2.226 | +226 | alçakta |
| 1013 | ±0 | 2.007 | +7 | yaklaşık aynı |
| 1025 | −12 | 1.681 | −319 | yüksekte |
| 1040 | −27 | 1.277 | −723 | yüksekte |
Tablo: meydan yüksekliğine göre QFE
| Meydan yüksekliği (ft) | QNH 990 | QNH 1013 | QNH 1030 |
|---|---|---|---|
| 0 | 990,0 | 1.013,0 | 1.030,0 |
| 1.000 | 954,6 | 976,9 | 993,4 |
| 2.000 | 920,2 | 941,9 | 957,9 |
| 4.000 | 854,5 | 874,9 | 890,0 |
| 6.000 | 792,6 | 811,8 | 826,0 |
Tablo: aynı uçak, üç ayar
| Gerçek QNH (hPa) | QNH ayarı (ft) | QFE ayarı (ft) | QNE ayarı (basınç irtifası) |
|---|---|---|---|
| 990 | 3.000 | 2.000 | FL036 (3.641) |
| 1005 | 3.000 | 2.000 | FL032 (3.226) |
| 1013 | 3.000 | 2.000 | FL030 (3.007) |
| 1025 | 3.000 | 2.000 | FL027 (2.681) |
Çözümlü örnek
Meydan yüksekliği 1.000 ft, gerçek QNH 1005 hPa, uçak deniz seviyesinden 3.000 ft'te. QNH ayarında altimetre 3.000 ft, QFE (969,2 hPa) ayarında 2.000 ft (meydandan yükseklik), QNE ayarında ise FL032 (3.226 ft basınç irtifası) okur. Pilot alt skalayı 1013,25'te unutursa, QNH 1005 olduğundan altimetre yaklaşık 226 ft fazla gösterir; uçak göstergeden o kadar alçaktadır.
Sık yapılan hatalar
- Alt skalayı unutmak. Bölge değiştirirken veya geçiş noktasında ayarı güncellememek en sık irtifa hatası nedenidir.
- QNH ile QFE'yi karıştırmak. QFE'de pistte 0 okunur; QNH'de meydan yüksekliği okunur.
- Hatanın yönünü karıştırmak. Ayar gerçek QNH'den yüksekse altimetre fazla okur ve uçak daha alçaktadır.
- Geçiş irtifasını geçince 1013'e almamak. Uçuş seviyelerinde ayrım standart ayara dayanır.
- Soğuk hava hatasını yok saymak. Çok soğuk günde altimetre gerçek irtifadan fazla okur; engel aşma payı buna göre artırılır.
Altimetre nasıl ayarlanır?
- QNH'yi al. Geçiş irtifasının altında uçarken ATIS, ATC veya METAR/AWOS'tan bölgenin güncel QNH değerini öğren.
- Alt skalaya gir. Kollsman penceresine QNH'yi (hPa veya inHg) gir. Meydanda altimetre meydan yüksekliğini okumalıdır.
- Kontrol et. Yerde altimetre okuması ile meydan yüksekliği arasındaki farkı işletmenin tolerans kuralına göre kontrol et (birçok işletmede yaklaşık 75 ft).
- Geçişte çevir. Yükselirken geçiş irtifasında alt skalayı 1013,25 hPa'a, alçalırken geçiş seviyesinde güncel QNH'ye çevir.
Sık sorulan sorular
QNH nedir?
QNH, bölgenin deniz seviyesine indirgenmiş (ISA varsayımıyla) hava basıncıdır. Alt skalaya QNH girildiğinde altimetre deniz seviyesinden irtifayı (MSL) gösterir; meydandaki uçak meydan yüksekliğini okur.
QFE nedir?
QFE, meydan (pist eşiği) seviyesindeki gerçek basınçtır. Alt skalaya QFE girildiğinde altimetre meydandan yüksekliği gösterir ve uçak piste indiğinde yaklaşık 0 okunur.
QNE nedir?
QNE, standart atmosferin deniz seviyesi basıncı olan 1013,25 hPa değeridir. Alt skala buna ayarlıyken altimetre basınç irtifasını gösterir; uçuş seviyeleri (FL) bu ayarla uçulur.
QNH ile QFE arasındaki fark nedir?
QNH ile altimetre deniz seviyesine göre irtifa, QFE ile meydana göre yükseklik gösterir. Aradaki fark meydan yüksekliğidir: aynı uçak QNH ayarında meydandan 2.000 ft yukarıdaysa ve meydan 1.000 ft ise QNH'de yaklaşık 3.000 ft, QFE'de 2.000 ft okur.
Altimetre ayarı yanlışsa ne olur?
Altimetre yanlış referans yüzeyinden yükseklik gösterir. Alt skala gerçek QNH'den yüksekse altimetre fazla, düşükse eksik okur; yaklaşık her 1 hPa fark 27–30 ft irtifa hatası yapar.
“High to low, look out below” ne demek?
Yüksek basınçlı bölgeden alçak basınçlı bölgeye giderken alt skala güncellenmezse altimetre gerçek irtifadan fazla gösterir ve uçak göstergeden daha alçaktadır. Bu, arazi ve engellere karşı tehlikeli yöndeki hatadır; bu yüzden bölge değişiminde ayar mutlaka güncellenir.
1 hPa kaç fit eder?
Deniz seviyesine yakın irtifalarda yaklaşık 27–30 ft; yükseldikçe hava seyrekleştiği için biraz artar. Pratik sınavlarda genellikle 1 hPa ≈ 30 ft (1 inHg ≈ 1.000 ft) kullanılır.
Geçiş irtifası ve geçiş seviyesi nedir?
Geçiş irtifası (transition altitude) altında QNH, geçiş seviyesi (transition level) üstünde 1013,25 hPa kullanılır. Yükselirken geçiş irtifasında alt skala 1013'e, alçalırken geçiş seviyesinde QNH'ye çevrilir. Değerler AIP'de her meydan için yayımlanır.
Soğuk hava altimetreyi nasıl etkiler?
Altimetre ISA sıcaklık düşüşünü varsayar. Hava ISA'dan soğuksa altimetre gerçek irtifadan fazla gösterir ve uçak göstergeden daha alçaktadır; çok soğuk günlerde engel aşma yüksekliği bu nedenle artırılır. Bu simülasyon standart sıcaklık kolonu varsayar.
Basınç altimetresi nasıl çalışır?
Altimetrenin içindeki aneroid kapsül statik basınçla genişleyip daralır ve bu hareket standart atmosfere göre irtifaya çevrilerek ibrelere aktarılır. Alt skala, hangi basınç değerinin sıfır irtifa sayılacağını belirler.
Kaynaklar
- FAA, Pilot's Handbook of Aeronautical Knowledge (FAA-H-8083-25): uçuş aletleri, altimetre
- FAA, Aeronautical Information Manual (AIM): altimetre ayar prosedürleri
- ICAO Doc 7488, Manual of the ICAO Standard Atmosphere (ISA)
- ICAO PANS-OPS ve PANS-ATM: altimetre ayar prosedürleri