Tıkanma
Stall (aerodynamic stall)
Türkçe: Aerodinamik tıkanma
Tıkanma (stall), kanadın kritik hücum açısını aşması sonucu hava akımının kanat üst yüzeyinden ayrılması ve kaldırmanın ani biçimde azalmasıdır.
Tıkanma nedir?
Tıkanma (stall, aerodynamic stall), kanat profilinin hücum açısı (angle of attack) kritik değerini aşmasıyla hava akımının kanat üst yüzeyinden ayrılması ve kaldırma katsayısının hızla düşmesidir. Tıkanma hız değil hücum açısıyla ilgilidir; uçak düşük hızda olsa bile hücum açısı kritik değerin altındaysa tıkanmaz. Kritik hücum açısı kanat tasarımına ve konfigürasyona bağlıdır; sayısal değer uçağın uçuş el kitabında (AFM/POH) yayımlanır.
Tıkanma sırasında akış ayrılır, girdap ve türbülanslı bölge oluşur; kaldırma azalır, sürükleme artar. Pilot hücum açısını azaltmazsa uçak burnunu düşürmeye ve irtifa kaybetmeye başlar. Kanadın iki tarafı eşit tıkanmazsa yalpa (roll) eğilimi görülebilir; bu nedenle tasarımcılar genellikle kanat kökünün önce tıkanmasını hedefler.
Kurtarma, hücum açısını azaltarak yapılır: burun aşağı alınır, gerekirse güç eklenir ve kanat seviyesi korunarak yükseklik kaybı en aza indirilir. Sertifikasyonda tıkanma uyarısı (stall warning) gereklidir. ICAO standardı, tıkanma özelliklerinin ulusal otoriteler tarafından sertifikalandırılmasını esas alır; EASA (CS-23/CS-25) ve FAA (14 CFR Part 23/25) uyarı marjı ve test kriterlerini ayrıca tanımlar, Türkiye'de (SHGM) EASA çizgisi izlenir. Pilot için temel mesaj: tıkanma hızdan değil hücum açısından oluşur, yavaşlama ve yüksek yatış dönemlerinde hücum açısı sürekli göz önünde bulundurulmalıdır.
Tıkanma (stall) için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
Tıkanma, hücum açısının kritik değeri aşmasıyla oluşur. Hız düşük olsa bile hücum açısı kritik değerin altındaysa tıkanma meydana gelmez.
Tıkanma hakkında sık sorulan sorular
Tıkanma hız yüzünden mi oluşur?
Hayır, tıkanma (stall) hücum açısının kritik değeri aşmasıyla oluşur. Uçak düşük hızda bile hücum açısı kritik değerin altındaysa tıkanmaz.
Uçakta tıkanma nasıl kurtarılır?
Tıkanma (stall) kurtarılırken hücum açısı azaltılır: burun aşağı alınır, gerekirse güç eklenir ve kanat seviyesi korunur. Ayrıntılı prosedür uçağın AFM/POH dokümanındadır.
EASA ile FAA tıkanma sertifikasyonunda farklı mı?
Her iki otorite de tıkanma uyarısı ve tıkanma özelliklerini sertifikasyonda şart koşar. Ayrıntılar EASA'da CS-23/CS-25, FAA'da 14 CFR Part 23/25 ile tanımlanır; uyarı marjı ve test kriterleri farklılaşabilir.
Resmi Kaynaklar ve İleri Okuma
- FAA — Pilot's Handbook of Aeronautical Knowledge (FAA-H-8083-25C)
- SHGM — Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü (mevzuat ve duyurular)
- FAA — Airplane Flying Handbook (FAA-H-8083-3C)
- AIP Türkiye — DHMİ Havacılık Bilgi Yayını
Bu yazı eğitim amaçlıdır; uçuşta güncel resmi yayınlar (AIP, NOTAM, uçağın POH/AFM'i) esas alınır.
Son güncelleme: · Hata bildirimi: [email protected]