DECIDE
Detect, Estimate, Choose, Identify, Do, Evaluate
Türkçe: Karar Verme Modeli (Algıla, Değerlendir, Seç, Belirle, Uygula, Gözden Geçir)
DECIDE, uçuşta bir değişiklik veya sorun ortaya çıktığında pilotun adım adım karar vermesine yardımcı olan altı aşamalı bir karar verme modelidir.
DECIDE nedir?
DECIDE, uçuş sırasında karşılaşılan bir sorunda pilotun düzenli biçimde karar vermesini sağlayan bir modeldir (decision-making model). Harfler sırasıyla Detect (Algıla), Estimate (Değerlendir), Choose (Seç), Identify (Belirle), Do (Uygula) ve Evaluate (Gözden Geçir) anlamına gelir. FAA eğitim yayınlarında, özellikle Pilot's Handbook of Aeronautical Knowledge (FAA-H-8083-25) Bölüm 17'de, Aeronautical Decision Making (ADM) kapsamında anlatılır.
Modelin adımları şöyledir: Algıla, bir değişikliğin meydana geldiğini fark etmektir. Değerlendir, bu değişikliğe karşı bir işlem yapmanın gerekip gerekmediğini ve riskin ne kadar büyük olduğunu tartmaktır; yakıt, hava durumu ve yorgunluk gibi faktörler burada dikkate alınır. Seç, istenen sonucu sağlayacak bir hareket yolunu seçmektir. Belirle, seçilen kararı uygulamak için gereken somut eylemleri ve kaynakları belirlemektir. Uygula, gerekli eylemi yapmaktır. Gözden Geçir, eylemin etkisini izleyip hedefe ulaşılıp ulaşılmadığını kontrol etmektir. Sonuç yeterli değilse döngü yeniden Algıla adımına döner.
Pilot için önemi, stresli ve zaman baskısı olan anlarda düşünceyi düzenli tutmasıdır. DECIDE, ADM'nin bir parçası olarak kullanılan bir hatırlatma aracıdır; ADM ise risk yönetimi, durumsal farkındalık ve kişisel ve ekip faktörlerini de kapsayan daha geniş bir süreçtir. Model zorunlu bir prosedür değil, eğitim ve karar hatalarını azaltmak için kullanılan bir yardımcı çerçevedir.
Örnek
Karıştırılanlar
| DECIDE | ADM | OODA Loop |
|---|---|---|
| Altı adımlı karar verme modeli | Karar verme yaklaşımının tamamı: model, kavram ve risk yönetimi | Dört aşamalı döngü: Gözlemle, Yönlendir, Karar ver, Eylemde bulun |
| Adım adım hatırlatma aracı | Süreç ve kültür odaklı, sürekli tekrarlanan bir yaklaşım | Askeri kökenli, hızlı karar döngüsü |
DECIDE modelinde 'C' harfi neyi temsil eder?
DECIDE modelinde C, Choose anlamına gelir ve Türkçe karşılığı Seç'tir. Bu aşamada istenen sonucu sağlayacak bir hareket yolu seçilir.
DECIDE hakkında sık sorulan sorular
DECIDE ile ADM arasındaki fark nedir?
DECIDE, ADM'nin içinde kullanılan altı adımlı bir karar modelidir; ADM ise risk yönetimi ve durumsal farkındalığı da kapsayan daha geniş bir karar verme sürecidir. FAA eğitim yayınlarında iki kavram birlikte anlatılır.
DECIDE modeli uçuşta nasıl kullanılır?
DECIDE modeli, bir değişiklik fark edildiğinde sırasıyla Algıla, Değerlendir, Seç, Belirle, Uygula ve Gözden Geçir adımlarını izlemek için kullanılır. Sonuç yetersizse döngü yeniden Algıla adımına döner.
DECIDE modeli ne zaman kullanılır?
DECIDE modeli, uçuş sırasında beklenmedik bir durumla karşılaşıldığında, örneğin hava durumu değiştiğinde veya yakıt planı bozulduğunda kullanılır. Zorunlu bir prosedür değil, karar sürecini düzenleyen bir hatırlatma aracıdır.
Resmi Kaynaklar ve İleri Okuma
- FAA — Pilot's Handbook of Aeronautical Knowledge (FAA-H-8083-25C)
- FAA — Airplane Flying Handbook (FAA-H-8083-3C)
- EASA Easy Access Rules for Air Operations (Part-NCO, Part-CAT)
- AIP Türkiye — DHMİ Havacılık Bilgi Yayını
Bu yazı eğitim amaçlıdır; uçuşta güncel resmi yayınlar (AIP, NOTAM, uçağın POH/AFM'i) esas alınır.
Son güncelleme: · Hata bildirimi: [email protected]